Wat is waterenergie en hoe wordt het opgewekt?

154

Centrales België

141 in Wallonië, 13 in Vlaanderen

1.164 MW

Coo-Trois-Ponts

grootste waterkrachtcentrale van België

0 g/kWh

CO₂-uitstoot

geen directe uitstoot tijdens productie

60 %

Maas-centrales

van het totale Belgische waterkrachtvermogen

Waterenergie of waterkracht is de energie die wordt gewonnen uit stromend of vallend water. Een waterkrachtcentrale zet de kinetische energie van het water om in elektriciteit via een turbine die gekoppeld is aan een generator. Elektriciteit opgewekt met waterkracht valt onder groene energie omdat de bron — water — onuitputtelijk is en er tijdens de productie geen CO₂ wordt uitgestoten.

Een belangrijk voordeel van waterkrachtcentrales is hun flexibiliteit: ze kunnen binnen seconden worden in- en uitgeschakeld. Daardoor spelen ze een cruciale rol in de energietransitie als regelbare buffer voor het variabele aanbod van windenergie en zonne-energie. Pompcentrales gaan nog een stap verder: ze fungeren als een grote batterij door water omhoog te pompen wanneer er een overaanbod van stroom is, en het later te laten stromen wanneer er vraag is.

Hoe werkt een waterkrachtcentrale en welke soorten zijn er?

Een waterkrachtcentrale werkt door de kracht van stromend water om te zetten in elektriciteit. Stromend water brengt een turbine in beweging, die gekoppeld is aan een generator. De generator zet de mechanische energie om in elektrische energie — vergelijkbaar met hoe een fietsdynamo werkt. Via een transformator wordt de elektriciteit naar het net gestuurd. Hoewel alle soorten hetzelfde basisprincipe gebruiken, verschilt de bron van het waterverval sterk.

Hoe werken riviercentrales?

Riviercentrales zijn relatief eenvoudige installaties die langs een rivier worden gebouwd, waar een kleine dijk een hoogteverschil van enkele meters creëert. Het vallende water drijft een turbine aan. Het grootste voordeel is dat ze werken op plekken met weinig hoogteverschil. De opgewekte hoeveelheid elektriciteit is echter beperkt. In België zijn de riviercentrales langs de Maas goed voor circa 60 % van het totale Belgische waterkrachtvermogen.

Hoe werken stuwdamcentrales?

Stuwdamcentrales worden gebouwd aan de voet van een stuwdam die een kunstmatig meer creëert. Via sluizen stroomt het water met grote druk door de dam, waardoor krachtige turbines in beweging komen. De opwekkingscapaciteit is zeer groot en kan worden afgestemd op de vraag naar elektriciteit. De bouw heeft wel een grote impact op de natuur: rivieren worden afgedamd, vissen kunnen niet meer stroomopwaarts zwemmen en grote stukken land worden onder water gezet.

Hoe werken getijdencentrales?

Getijdencentrales benutten de beweging van het water door eb en vloed. Bij vloed stroomt zeewater een inham of estuarium in, waarna het wordt opgevangen achter een dam. Bij eb stroomt het water terug naar zee langs turbines die elektriciteit opwekken. Getijdencentrales zijn voorspelbaar en betrouwbaar, maar vereisen een specifieke kustgeografie met groot getijverschil.

Hoe werken pompcentrales?

Pompcentrales zijn eigenlijk grote energiebuffers: bij een overschot aan elektriciteit wordt water naar een hoger gelegen reservoir gepompt. Wanneer er een tekort aan stroom is, laat men het water terugstromen langs turbines die elektriciteit opwekken. Ze produceren dus geen nieuwe energie, maar slaan ze op en geven ze terug op het gewenste moment. De Belgische centrale van Coo-Trois-Ponts (1.164 MW) werkt volgens dit principe en is de grootste waterkrachtcentrale van België.

Hoe staat België ervoor met waterenergie?

In België speelt waterkracht een bescheiden maar stabiele rol in de energiemix. Door de vlakke topografie zijn de mogelijkheden voor waterkracht beperkt, en het grootste deel van de installaties bevindt zich in het reliëfrijke Wallonië.

Welk aandeel heeft waterkracht in de Belgische stroomproductie?

In België zijn er in totaal 154 waterkrachtcentrales: 141 in Wallonië en slechts 13 in Vlaanderen. De zes centrales langs de Maas zijn samen goed voor circa 60 % van het totale Belgische waterkrachtvermogen. Het totale geïnstalleerde vermogen van de riviercentrales bedraagt 109,4 MW — vergelijkbaar met een kwart van de kleinste Belgische kerncentrale. Waterkracht levert daarmee maar een klein percentage van de totale Belgische stroomproductie. In vergelijking: Noorwegen haalt meer dan 90 % van zijn elektriciteit uit waterkracht dankzij zijn bergachtig landschap.

Wat zijn de grootste waterkrachtcentrales van België?

De drie grootste waterkrachtcentrales van België zijn:

  1. Coo-Trois-Ponts (provincie Luik) — 1.164 MW pompcentrale, gebouwd tussen 1967 en 1979, met zes Francisturbines en een hoogteverschil van 270 meter; kan binnen 20 seconden volledig opgestart worden;
  2. Ivoz-Ramet (nabij Luik) — 23 MW riviercentrale, in gebruik genomen in 1954, een van de oudste waterkrachtcentrales van België;
  3. Lixhe (langs de Maas) — 16 MW, gebouwd in 1980 en recent gerenoveerd voor hogere efficiëntie.

Wat zijn de voor- en nadelen van waterenergie?

Waterkracht combineert een lage CO₂-voetafdruk met grote betrouwbaarheid, maar de ecologische impact op rivieren en omliggende gebieden is een reëel bezwaar dat de inzetbaarheid beperkt.

Voordelen

  • Geen CO₂-uitstoot tijdens de stroomproductie
  • Betrouwbaar en regelbaar: snel in en uit te schakelen als flexibele buffer
  • Lange levensduur van waterkrachtinstallaties (50-100 jaar)
  • Grote hoeveelheden stroom op een relatief kleine locatie
  • Pompcentrales fungeren als grote energiebuffering voor zon- en windoverschot

Nadelen

  • Grote impact op flora en fauna van rivieren en wetlands
  • Rivierafdamming verhindert vistrek stroomopwaarts
  • Stuwmeren zetten land onder water, wat mensen doet verhuizen
  • Beperkte geografische mogelijkheden in een vlak land als België
  • Hoge aanlegkosten voor dam en civiele werken

Veelgestelde vragen over waterkracht

België is grotendeels vlak, waardoor er weinig hoogteverschil is om waterkracht efficiënt te benutten. Het meeste potentieel bevindt zich in de Ardennen in Wallonië, waar rivieren door heuvels stromen. In Vlaanderen is het terrein te vlak voor rendabele installaties. Daardoor haalt België het overgrote deel van zijn groene stroom uit wind- en zonne-energie.

Een riviercentrale maakt gebruik van het natuurlijke verval van een rivier om direct elektriciteit op te wekken. Een pompcentrale is eigenlijk een energieopslag: bij stroomoverschot wordt water omhoog gepompt naar een hoger reservoir; bij stroomtekort laat men het water terugstromen langs turbines. Pompcentrales produceren geen netto-energie, maar bieden wel waardevolle flexibiliteit in het elektriciteitsnet.

Tijdens de elektriciteitsproductie stoot een waterkrachtcentrale geen CO₂ uit. Over de volledige levenscyclus — inclusief bouw van de dam en het onder water zetten van land — is er wel een kleine uitstoot, maar die is veel lager dan bij fossiele bronnen. Grote stuwmeren in tropische gebieden kunnen methaan uitstoten door rotting van organisch materiaal onder water, maar dat speelt nauwelijks een rol in Europese installaties.

Waterkracht speelt in België een specifieke rol als flexibele regelbare bron. Wanneer zonne- en windenergie een overschot produceren, kunnen pompcentrales zoals Coo-Trois-Ponts die energie opslaan door water omhoog te pompen. Bij pieken in de vraag of tekorten in productie levert de centrale snel stroom. Dat maakt waterkracht onmisbaar als aanvulling op de variabele hernieuwbare bronnen.

Waterkracht: kleine speler, grote flexibiliteit

In België levert waterkracht een bescheiden maar onmisbare bijdrage aan de energiemix. Het aandeel in de totale productie is beperkt door de geografie, maar de flexibiliteit van pompcentrales zoals Coo-Trois-Ponts maakt waterkracht een waardevolle stabilisator voor de groeiende productie van wind- en zonne-energie. Voor een volledig beeld van de Belgische energietransitie horen ook de andere hernieuwbare bronnen thuis.